Malatya’nın kent hafızasında önemli bir yere sahip olan Yeni Cami, 6 Şubat depremlerinin ardından yeniden inşa ediliyor. Tarihi 1843 yılına kadar uzanan ve halk arasında “Teze Cami” adıyla da bilinen yapı, yaklaşık iki asırlık geçmişinde yaşadığı yangın, deprem ve yıkımların ardından bir kez daha aynı yerde yükselmeye hazırlanıyor.
Kent merkezinin simge yapılarından biri olan Yeni Cami’nin yeniden yapımında yalnızca tarihi görünümün korunması değil, yapının deprem güvenliğinin artırılması da öncelikli hedefler arasında yer alıyor. Bu kapsamda özellikle zemin ve taşıyıcı sistem üzerinde kapsamlı teknik çalışmalar yürütülüyor.
Yeni Cami’nin Tarihi 1843 Yılına Uzanan Hikâyesi
Malatya’nın eski yerleşim bölgesinden Aspuzu çevresine taşınmasıyla birlikte yeni kent merkezinde büyük bir camiye duyulan ihtiyaç arttı. Bu ihtiyaca karşılık olarak Hocazade Hacı Yusuf tarafından yaptırılan caminin 1843 yılında tamamlandığı belirtiliyor.
Hacı Yusuf Taş Camisi olarak da anılan yapı, ilerleyen yıllarda Malatya’nın geçirdiği büyük afetlerden etkilendi. Zaman içerisinde halk arasında Yeni Cami ve Teze Cami isimleriyle anılmaya başlayan yapı, kent yaşamının merkezinde önemli bir konuma ulaştı.
1893 Depremi Camiyi Büyük Ölçüde Yıktı
Yeni Cami’nin tarihinde en ağır yıkımlardan biri 2 Mart 1893 tarihinde meydana gelen büyük depremle yaşandı. Malatya’da çok sayıda yapının zarar gördüğü deprem, camide de ciddi hasara neden oldu.
Depremin ardından ilk yapı büyük ölçüde ortadan kalkarken, minarenin şerefe bölümüne kadar ayakta kaldığı aktarıldı. Yangınların da tarihi yapıya zarar vermesiyle birlikte caminin yeniden yapılması için çalışmalar başlatıldı.
II. Abdülhamid döneminde sürdürülen yeniden yapım sürecinin ardından bugün Malatyalıların tanıdığı caminin mimari kimliği şekillenmeye başladı. Resmî kayıtlarda yapının 1912 yılında hizmete açıldığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarında ise 1913 tarihinin yer aldığı görülüyor.
Malatya’nın Kent Hafızasında Özel Bir Yeri Var
Kesme taş kullanılarak inşa edilen Yeni Cami, mimari özelliklerinin yanı sıra yıllar içerisinde Malatya'nın sosyal yaşamında da önemli bir yere sahip oldu. Merkezi kubbesi, çevresindeki küçük kubbeleri ve iki minaresiyle kent siluetinin belirgin unsurlarından biri haline gelen cami, uzun yıllar boyunca çarşı ve meydanın en bilinen yapılarından biri olarak varlığını sürdürdü.
Caminin bulunduğu alan, Malatyalılar için yalnızca ibadet edilen bir mekân değil, aynı zamanda kent merkezindeki önemli buluşma noktalarından biri oldu. Bu nedenle yapının yeniden inşa edilmesi, deprem sonrasında değişen Malatya şehir merkezinin yeniden şekillenmesi açısından da ayrı bir anlam taşıyor.
2020 Depreminden Sonra Yeniden Restore Edildi
Yeni Cami, 1893 depreminden sonra da farklı dönemlerde meydana gelen sarsıntılardan etkilendi. Tarihi yapı, yaşanan hasarların ardından çeşitli tarihlerde onarım ve restorasyon çalışmalarından geçirildi.
24 Ocak 2020’de meydana gelen 6,8 büyüklüğündeki Sivrice depremi de caminin yeniden ele alınmasını gerektirdi. Depremin ardından Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından tarihi yapıda restorasyon çalışmaları gerçekleştirildi.
Ancak bu çalışmaların üzerinden çok fazla zaman geçmeden Malatya, 6 Şubat 2023 depremleriyle tarihinin en büyük yıkımlarından birini yaşadı.
6 Şubat Depremlerinde Ağır Hasar Aldı
Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat depremleri, Malatya kent merkezindeki çok sayıda tarihi yapıda olduğu gibi Yeni Cami’de de ağır yıkıma neden oldu. Caminin kubbesi, minareleri ve taşıyıcı bölümlerinin önemli bir kısmı çöktü.
Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından deprem sonrasında hazırlanan envanterde Yeni Cami, büyük ölçüde yıkılan tarihi eserler arasında yer aldı. Kent merkezinin simgesi haline gelen yapı, depremin ardından yeniden inşa edilmesi gereken önemli yapılardan biri olarak öne çıktı.
Yeniden İnşada Zemin Güçlendirmesi Öne Çıkıyor
Deprem sonrasında caminin yeniden yapılması için çalışmalar kısa sürede başlatıldı. 4 Mayıs 2023 tarihinde Malatya Valiliği, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve hayırsever iş insanı Bayram Kızılaslan arasında protokol imzalandı. Yapım maliyetlerinin hayırsever iş insanı tarafından karşılanması kararlaştırıldı.
Yeni projede geçmişte yaşanan depremlerden elde edilen deneyimler dikkate alınarak yapının yalnızca mimari özelliklerinin yeniden oluşturulmasıyla yetinilmemesi planlandı. Özellikle zemin etütleri, taşıyıcı sistem ve deprem dayanımı konusunda bilimsel çalışmaların yürütülmesi kararlaştırıldı.
Bu doğrultuda caminin bulunduğu zeminde kapsamlı bir sağlamlaştırma çalışması yapılması planlandı. Üniversiteler ve bilim kurullarıyla yürütülen teknik değerlendirmeler kapsamında yapının yeni mühendislik kriterlerine uygun şekilde yeniden inşa edilmesi hedefleniyor.
Yeni Cami Aynı Yerde Yeniden Hayat Bulacak
Yeniden inşa projesinin temel hedeflerinden biri, Yeni Cami’nin Malatyalıların hafızasında yer eden tarihi ve mimari görünümünü korumak. Caminin konumunun değiştirilmeden aynı noktada yeniden yükseltilmesi planlanıyor.
Çalışmalarda bir yandan tarihi yapının karakteristik özelliklerinin korunması amaçlanırken diğer yandan yeni yapının depreme karşı daha dayanıklı hale getirilmesi üzerinde duruluyor. Böylece geçmişten günümüze ulaşan mimari kimliğin, günümüz yapı güvenliği anlayışıyla birlikte geleceğe taşınması hedefleniyor.
183 Yıllık Tarih Yeniden Ayağa Kalkıyor
1843 yılında başlayan Yeni Cami’nin hikâyesi, aradan geçen yaklaşık 183 yılda birçok kez kesintiye uğradı. Yangınlar, 1893 depremi, sonraki sarsıntılar, restorasyonlar ve nihayet 6 Şubat 2023 depremleri tarihi yapının kaderinde önemli izler bıraktı.
Her büyük yıkımın ardından yeniden inşa edilen Yeni Cami, bugün bir kez daha Malatya'nın merkezinde yükseliyor. Deprem sonrası yeniden şekillenen çarşı ve kent merkezinde çalışmalar devam ederken, tarihi caminin yeniden tamamlanması şehrin eski siluetine kavuşması açısından da önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.
Yaklaşık iki asırlık geçmişi boyunca Malatya’nın değişimine tanıklık eden Yeni Cami, bu kez tarihi kimliği korunarak ve deprem güvenliği güçlendirilerek yeniden kentin merkezindeki yerini almaya hazırlanıyor.
